Udar cieplny, słoneczny - ryzyko, rodzaje, objawy, pierwsza pomoc, profilaktyka

Udar cieplny słonecznyUdar cieplny, inaczej udar słoneczny, to zaburzenie czynności termoregulacji, które następuje wtedy, gdy przestają prawidłowo działać mechanizmy regulacji temperatury na skutek długotrwałego narażania się na działanie wysokiej temperatury. Ten rodzaj zaburzenia jest bardzo niebezpieczny i może wywołać ciężkie zaburzenia w ustroju, a nawet doprowadzić do śmierci.

W udarze cieplnym homeostatyczne mechanizmy termoregulacyjne stają się niewydolne i organizm nie jest w stanie utrzymać właściwej temperatury ciała. W ciężkich przypadkach może dojść do powstania obrzęku mózgu.

Uraz ten zdarza się przede wszystkim u małych dzieci i niemowląt oraz dorosłych, którzy nie posiadają owłosienia na głowie. Prowadzi to do skrajnego wzrostu temperatury ciała (powyżej 40°C) i w następstwie, do uszkodzenia wieloukładowego, niewydolności narządów i niekiedy nawet śmierci. Dla udaru cieplnego, charakterystyczne są zaburzenia, dotyczące obwodowego układu nerwowego. Inne towarzyszące mu często zjawiska układowe to obrzęk mózgu, niewydolność krążenia i uszkodzenie wątroby.

Czynniki ryzyka

Do czynników ryzyka wystąpienia udaru cieplnego należy między innymi wiek. Najbardziej narażone na chorobę są niemowlęta i osoby w podeszłym wieku. U niemowląt słabo rozwinięte są mechanizmy kompensacyjne, osoby w wieku podeszłym natomiast często są obciążane chorobami współistniejącymi, przewlekłą farmakoterapią i nierzadko wykazują słabszą zdolność do unikania upału.

Czynnikiem ryzyka jest też rodzaj wykonywanej pracy. Najbardziej narażone są osoby pracujące na otwartym słońcu przez dłuższy czas: robotnicy, budowlańcy, dekarze itp. Innymi czynnikami ryzyka jest też wilgotna i gorąca atmosfera, nadużywanie alkoholu, otyłość, zaburzenia funkcjonowanie gruczołów potowych.

Udar słoneczny jest większym ryzykiem dla osoby o jasnej karnacji, skórze nieprzyzwyczajonej do opalania. Osoba o karnacji ciemnej, przyzwyczajona do słońca, jest narażona na udar słoneczny w mniejszym stopniu, co ni oznacza oczywiście brak obowiązku chronienia głowy przed słońcem.

Istotny jest też czas, w którym jesteśmy narażeni na promienie słoneczne. Właściwy zalecany czas trwania ekspozycji na promienie słońca będzie zależeć od przystosowania naszego organizmu na działanie słońca. Jeśli długo przedtem nie opalaliśmy się, wskazane jest, aby w ciągu pierwszych dni nie przekraczać 5-10 minutowych sesji. Kiedy nasze ciało przyzwyczai się, można przedłużyć te okresy do 15-20 minut, w żadnym przypadku nie przekraczając pół godziny. Jeśli chodzi o łączny czas dzienny, nie jest wskazane przekraczanie 2 godzin nawet wtedy, gdy nasze ciało jest już przystosowane do opalania się.

Poza tym, naturalne zabezpieczenie przed szkodliwymi skutkami promieni słonecznych jest u jednych osób większe niż u innych. I tak na przykład albinosi nie mają żadnego zabezpieczenia naturalnego przed promieniowaniem nadfioletowym, ponieważ ich skóra nie zawiera melaniny. Dlatego są bardziej podatni na oparzenia skóry i udary słoneczne niż reszta ludzi. Na przeciwległym krańcu znajdują się osoby czarnej rasy, które na skutek dużej ilości melaniny w skórze mają naturalną ochronę przed promieniami słonecznymi, aczkolwiek także i oni mogą być ofiarami udaru słonecznego. Obok albinosów grupą szczególnie wrażliwą na promieniowanie słoneczne są osoby rude o jasnej cerze.

Objawy udaru cieplnego

Do objawów udaru cieplnego zaliczamy oparzenia słoneczne, zaczerwienie skóry, silne pocenie się, nadmierne rozszerzenie bądź zwężenie źrenic. Osoba z udarem słonecznym jest osłabiona, odczuwa silne pragnienie, mdłości, bóle głowy. Nierzadko wymiotuje, odczuwa mroczki przed oczami, ma przyspieszone tętno i bladą twarz. Osoba, która padła ofiarą udaru cieplnego, wyczerpała już swoje rezerwy płynu, dlatego też przestaje się normalnie pocić. Charakterystyczna jest zmienność nastrojów chorej osoby, spóźniony refleks, drgawki, podniesiona temperatura ciała. Osoba taka może stracić przytomność lub zapaść w śpiączkę.

Jeśli dojdzie do sytuacji ekstremalnej bez właściwej opieki medycznej, to leczenie może okazać się nieskuteczne. Jedna osobna na 5 chorych umiera i nic nie można zrobić, aby temu zapobiec. Pozostałe osoby mogą odczuwać dolegliwości układu nerwowego o różnym stopniu nasilenia. Wszystko zależy od szybkości działania: należy stosować środki zapobiegawcze, jak tylko wystąpią pierwsze objawy.

Rodzaje udarów cieplnych

Wyróżniamy dwa rodzaje udarów cieplnych: klasyczny i wysiłkowy. Do klasycznego udaru cieplnego dochodzi w gorącym i wilgotnym otoczeniu. Ofiary to najczęściej osoby ubogie, w wieku podeszłym, żyjące w źle wentylowanych mieszkaniach. Osoby te często mają ograniczony dostęp do wody lub zimnych płynów. Nierzadko współistnieją u nich również schorzenia psychiczne lub inne choroby ułatwiające przegrzewanie się bądź wymagające przyjmowania leków utrudniających chłodzenie. W 84-100% przypadków klasycznego udaru cieplnego nie występuje pocenie się.

Wysiłkowy udar cieplny najczęściej dotyczy młodych, do chwili wypadku zdrowych osób, które zbyt gorliwie wykonywały ćwiczenia lub pracę fizyczną. U tych osób wytwarzanie ciepła jest zbyt duże w stosunku do panującej, wysokiej temperatury otoczenia, wskutek czego mechanizmy odpowiedzialne za chłodzenie organizmu stają się niewydolne. Powoduje to wzrost temperatury ciała do niebezpiecznie wysokich wartości. W takiej sytuacji może dojść po wysiłku fizycznym do rozwinięcia się wstrząsu i ostrej niewydolności nerek.

Pierwsza pomoc w wypadku wystąpienia udaru

W przypadku wystąpienia objawów udaru cieplnego, najważniejsza jest szybka pomoc. Jeśli wydaje się nam, że wystąpiły objawy udaru, należy zejść ze słońca tak szybko, jak to tylko możliwe i schować się w cieniu, a najlepiej wejść do klimatyzowanego budynku. Bardzo ważne jest wypicie dużej ilości wody lub innych płynów, z wyjątkiem alkoholu i preparatów zawierających kofeinę. Pomocny może okazać się chłodny prysznic lub przynajmniej schłodzenie zimną wodą twarzy, czoła, szyi i ramion.

Następnym krokiem jest ułożenie chorego na płaskiej powierzchni. Na głowę należy położyć zimny okład, a nogi ułożyć powyżej poziomu głowy. Sprzyja to szybszemu krążeniu krwi, przez co znikają mdłości i zawroty głowy. Należy pamiętać, że podczas udaru, chory traci nie tylko wodę, ale również sole mineralne. Należy podać choremu napój zawierający elektrolity, ewentualnie coś słonego do zjedzenia. Jeżeli mimo tych wszystkich działań chory nie poczuje się lepiej, należy jak najszybciej zadzwonić po pomoc lekarską. Do czasu przyjazdu pogotowia, należy pilnować, by chory leżał w opisanej wcześniej pozycji, z zimnym okładem na głowie i stale uzupełniając ubytek płynów z organizmu. W przypadku utraty przytomności, należy kontrolować puls i bicie serca chorego i w razie potrzeby przeprowadzić resuscytację, aż do przyjazdu pogotowia. Na szczęście tak skrajne przypadki zdarzają się dość rzadko. Zwykle chory nie traci przytomności i resuscytacja nie jest konieczna.

Profilaktyka

Przestrzegając kilku prostych zasad, możemy ochronić siebie i innych przed wystąpieniem udaru słonecznego. Przede wszystkim, należy kontrolować pobyt na słońcu. Mimo oczywistości tej wskazówki jest ona bardzo ważna dla osoby już przegrzanej - w tym przypadku dłuższe przebywanie na słońcu wywoła kolejny wzrost temperatury, którego nie złagodzi odpoczynek ani nawodnienie. Ponadto długi czas po szoku słonecznym powrót na słońce może szybko wywołać nawrót objawów udarowych. Należy pić dużo wody, najlepiej małymi porcjami, ale jak najczęściej. Woda przywraca właściwe nawodnienie organizmu. Dobrym rozwiązaniem jest mocne nawodnienie ciała przed wyjściem na słońce. Wskazane jest też spożywanie warzyw i owoców, a także płynów zawierających elektrolity. Przebywając na słońcu, należy unikać nadmiaru soli, bowiem większy poziom soli w organizmie zatrzymuje płyny, które nie docierają do miejsc wytwarzania potu. Tymczasem pot ma działanie ochronne - wraz z jego parowaniem, ciało pozbywa się nadmiaru ciepła. Pod żadnym pozorem nie należy spożywać alkoholu i kofeiny, które wzmagają oddawanie moczu i prowadzą do szybkiego odwodnienia organizmu. Bardzo negatywny wpływ ma też nikotyna, która obkurcza naczynia krwionośne, co pogarsza zdolności adaptacyjne organizmu do wysokich temperatur.

Niezwykle ważna jest stopniowe przyzwyczajanie skóry i organizmu do słońca, już od wczesnej wiosny, kiedy to słońce jest jeszcze delikatne. Będąc narażonym na silne słońce, ważne jest zwilżanie głowy i karku zimną wodą, która parując ze skóry, pochłania ciepło. Co ważne, udar słoneczny nie zawsze rozwija się natychmiast, czasami potrzebuje na to kilka dni. Należy więc kontrolować swoją wagę - szybki jej spadek świadczy o odwodnieniu organizmu i utracie wody. I, co najważniejsze - pod żadnym pozorem nie należy przebywać na słońcu bez okrycia głowy. Okrywając głowę kapeluszem czy czapką, znacznie zmniejszamy ryzyko wystąpienia udaru cieplnego. Przestrzegając tych zasad, możemy spokojnie i bezpiecznie cieszyć się promieniami słońca, bez ryzyka nastąpienia przykrych tego konsekwencji.